» فرش ایرانی؛ سرزمین زیبای طرح و رنگ و داستان
فرش ایرانی، این مهمترین میراث سرزمینمان از تاریخ پر افتخار خود قصههای زیادی برای گفتن دارد. در قسمت اول مطلب «فرش ایرانی؛ سرزمین زیبای طرح و رنگ و داستان» مقدمهای از فرش ایرانی گفتیم و سپس به معرفی هنر دست قالیبافان در دو مرکز مهم قالیبافی در ایران، یعنی تبریز و کاشان پرداختیم. در ادامه آن و در بخش دوم این مطلب، به سه شهر دیگر ایران، مشهد، کرمان و اصفهان، سر میزنیم تا ببینیم طرح و نقشی که هنرمندان قالیباف در این شهرها بر دار قالی خود مینشانند چه قصههایی برای گفتن دارد.
قالی مشهد
علاقمندان به دنیای فرشهای ایرانی حتما میدانند که فرش مشهد نیز از ظریفبافترین فرشهایی است که در ایران تولید میشود. نمونههای فاخر و برجسته آن را میتوان در موزه فرش ایران مشاهده کرد و با یک نگاه می توان به ظرافت بافت و طرح این فرشها پی برد. رجشمار فرش مشهد بین ۳۰ تا ۴۵ است، اما در نمونههای عالی گاهی به ۱۳۰ رج نیز میرسد. نخهای مورد استفاده برای تولید فرش مشهد ترکیبی از پشم و پنبه است، به طور معمول از نخهای پشمی برای پرز قالی و از نخهای پنبهای برای ایجاد تار و پود در فرش مشهد استفاده میشود.

شواهد تاریخی شروع قالیبافی در شهر مشهد را به دوره تیموریان نسبت دادهاند. تا پیش از عصر صفوی عمده طرحهای مورد استفاده توسط قالیبافان خراسانی طرح هراتی بود، اما پس از روی کار آمدن حکومت صفوی و تغییر و تحولات فرهنگی و هنری، طرح هراتی، که به طرح ماهی نیز معروف است، جای خود را به طرحهای گلدار دادند. اما معروفترین طرح فرش مشهد لچک ترنج است و گل های شاه عباسی نیز در بخشهای مختلف طرح فرش مشهد دیده میشود. رنگهایی که در بافت فرش مشهد استفاده میشود نیز اغلب شامل قرمز، عنابی، کرم، سبز، سورمهای و آبی است.
قالی کرمان
کرمان یکی از قدیمیترین و مهمترین مراکز بافت قالی در کشور ایران است. قدمت قالیبافی در کرمان به بیش از پانصد سال میرسد. پیش از رواج قالیبافی، هنر شال بافی بود که در کرمان رونق فراوان داشت. شال نیز همچون قالی بر روی دار و با استفاده از نخهای رنگین بافته میشود. هرچند هنر شال بافی هنوز هم در این استان رواج دارد، اما تقریبا از پانصد سال پیش هنر قالیبافی در این استان آغاز شد و رفته رفته جای شال بافی را گرفت. همچون سایر استانهای کشور، در عصر صفویه و هم زمان با رشد و شکوفایی هنر در ایران، هنر قالیبافی در کرمان نیز شکوفا شد. امروزه در جهان کمتر هنردوست یا گردشگری است که وصف زیباییهای قالیهای کرمان را نشنیده باشد. ویژگی خاص قالی کرمان دوام آن و همچنین درهمآمیزی رنگ و طرح است که بسیار هنرمندانه بر دار قالی قالیبافان کرمانی مینشیند.

نخهای مورد استفاده در بافت قالی کرمان اغلب از جنس پشم است که بر روی چلهای از جنس پنبه بافته میشود. رجشمار قالی کرمان اغلب پایین و معمولا بین ۱۵ تا ۲۵ رج است. در بافت قالی کرمان معمولا از رنگهای تیره و گرم استفاده میشود، رنگهایی همچون لاکی، قهوهای، مشکی، سرمهای و گاهی هم کرم. نخهایی که در بافت قالی کرمان استفاده میشوند اغلب به صورت گیاهی و با ثبات رنگی بالا تولید میشوند که همین مسئله یکی از فاکتورهای مهم و تاثیرگذار بر کیفیت و دوام بالای قالیهای این استان است. اما طرحهای قالی کرمان به طور کلی شامل سبزی کاری، چهره و افشان شاه عباسی است. قالیهایی که در استان کرمان با استفاده از طرح چهره بافته میشوند بسیار زیبا و هنرمندانه هستند. چهرهها در این قالیها با جزئیات کامل و استادانه بافته میشوند. از دیگر طرحهای قالی کرمان می توان به طرح درختی، گل فرنگ، گلدانی، شکارگاه، بازوبندی و خشتی اشاره کرد.
قالی اصفهان
اگر قالیبافی در شهرهای مختلف ایران در عصر صفوی شکوفا شد، پس با توجه به اینکه اصفهان در این دوران پایتخت ایران بوده، باید انتظار داشت نشانههای بیشتری از پیشرفت را در قالیبافی این استان در این عصر مشاهده کرد. آنچنان که که قالیهای زرباف، نقرهباف و ابریشمین، که بعضا به سفارش پادشاهان کشورهای دیگر در کارگاههای سلطنتی اصفهان و به دست بهترین هنرمندان قالیباف این شهر بافته میشد، همچنان در جهان زبانزد خاص و عام هستند. نخهایی که در بافت قالیهای اصفهان مورد استفاده قرار میگیرند اغلب به رنگهای شاد هستند، همچون لاکی، آبی یا نیلی و کرم. رجشمار قالی اصفهان اغلب بالا و بین ۵۰ تا ۹۰ رج است. ویژگی بارز فرش اصفهان ظرافت طرح و تقارن و هماهنگی خاص بین طرحهای آن است. اما طرح قالی اصفهان ملهم از زیباییها و هنر این شهر است، و از آنجایی که اصفهان از زیبایی و هنر چیزی کم ندارد، باید انتظار داشت قالیهای بافته شده به دستان هنرمندان این شهر هم تحت تاثیر چنین زیباییهایی باشند.

با نگاهی به قالیهای بافته شده در این شهر میتوان نقوش اسلیمی، طرحهای انتزاعی، تصاویر الهام گرفته شده از معماری بناهای شاخص اصفهان، همچون پلها و کاخها و مساجد را از نظر گذراند، طرحهایی که با به کارگیری رنگهای زیبا و دلنشین، استادانه و هنرمندانه بر دار قالی نشستهاند و همچنان مینشینند، و اکنون پانصد سال است که قالی اصفهان هنر و فرهنگ این سرزمین را، با صدایی رسا و بلند، به گوش جهانیان میرساند.
پایان قسمت دوم...


وبلاگ هنر ایران و جهان
مطلب مرتبط
جادوی پاییز در وارنا - ایتالیا