» فرش ایرانی؛ سرزمین زیبای طرح و رنگ و داستان
فرش ایرانی، این مهمترین میراث سرزمینمان از تاریخ پر افتخار خود قصههای زیادی برای گفتن دارد. در قسمت اول و دوم مطلب «فرش ایرانی؛ سرزمین زیبای طرح و رنگ و داستان» مقدمهای از فرش ایرانی گفتیم و سپس به معرفی هنر دست قالیبافان در چند مرکز مهم قالیبافی در ایران، یعنی تبریز ،کاشان، مشهد، کرمان و اصفهان پرداختیم. در ادامه آن و در بخش سوم این مطلب، به چند شهر دیگر ایران سر میزنیم تا ببینیم طرح و نقشی که هنرمندان قالیباف در این شهرها بر دار قالی خود مینشانند چه قصههایی برای گفتن دارد.
قالی کردستان
کردستان از جمله استانهایی است که به تولید قالیهایی با کیفیت بالا و طرحهای منحصر به فرد میپردازد. مطالعات صورت گرفته بر روی طرحهای قالیهای کردستانی و همچنین با توجه به اینکه عشایر و ایلات کردستان از دیرباز به هنر قالیبافی مشغول بودهاند می توان قدمت قالیبافی در این استان را بیش از صدها سال تخمین زد. علیرغم رکودی که در هنر قالیبافی در زمان حکومت قاجار در بیشتر استانهای کشور ایجاد شد، کردستان در همین دوران توانست هنر قالیبافی خود را رونق بخشد و هماکنون نیز نمونههای نفیسی از قالیهای بافته شده در این دوران در موزههای کشور موجود است. از آنجایی که هنر گلیمبافی و گبهبافی در این استان رونق فراوان دارد، قالیبافی در این استان نیز بیشتر تحت تاثیر گلیم بافی آن است.

نخهای مورد استفاده برای بافت قالیهای کردستان از پشم گوسفندان همین منطقه به دست میآید که اغلب به صورت دستی و بسیار ظریف تنیده میشوند. رجشمار قالی کردستان اغلب تا ۳۵ رج است و پرزهای آن کوتاه است. با نگاهی به قالیهای کردستانی به راحتی میتوان دریافت رنگهای روشن و بخصوص لاکی، رنگ بارز به کار گرفته شده در بافت قالیهای این استان است. شناختهشدهترین طرح قالی کردستان طرح ماهی است و بخش کتیبه یا حاشیه با انواع نقوش هندسی، طرح گل و حیوان بافته میشوند. اما به طور کلی میتوان گفت طرحهای قالی کردستان همیشه تحت تاثیر شرایط اقلیمی و سبک زندگی زنان و مردان کرد بوده است. با نگاهی دقیق به طرح قالیهای کردستان و توجه به نقوشی هندسی و اشکال زاویهدار میتوان آنها را نمادی از سختیهایی که تاریخ بر این قوم روا داشته در نظر گرفت.
قالی چهارمحال و بختیاری
استان چهارمحال و بختیاری سرزمین اقوام مختلف کشور است، ترک، لر، کرد، قشقایی و بختیاری. اغلب قالیهایی که در این استان بافته میشوند هنر دست توانمند طوایف لر بختیاری و عشایر ترک قشقایی هستند. قالیهایی که در استان چهارمحال و بختیاری تولید میشود دارای اصالت طرح و رنگ هستند و البته بسیار با دوام تولید میشوند. طرح قالیهای بختیاری کاملا منحصر به فرد است. از آنجایی که این استان اقلیمی خاص دارد، در طبیعتش نیز گیاهانی مفید و باارزش میرویند. از جمله این گیاهان می توان به انواع گیاهان مورد استفاده در تهیه رنگ گیاهی اشاره کرد. بنابراین، استان چهارمحال و بختیاری نه تنها قالیهایی زیبا و خاص تولید میکند، بلکه مواد اولیه رنگهای مورد نیاز خود را نیز از دل طبیعتش برمیدارد. به این ترتیب میتوان انتظار داشت قالیهای بختیاری اغلب با نخهای با کیفیت و رنگ شده به روش گیاهی، و نه شیمیایی و با ثبات کم، بافته شوند.

با توجه به کوهستانی بودن این منطقه، قالیهای تولیدی در این استان اغلب از جنس پشم بافته میشوند. پشم به کار گرفته شده در تهیه نخ قالیهای این استان نیز بسیار مرغوب هستند. رنگی که بیش از سایر رنگها در بافت قالیهای این استان استفاده میشود لاکی است. اما در کنار آن از رنگهای سبز، آبی، نارنجی و زرد نیز استفاده میشود. اما شناختهشدهترین طرح قالیهای این استان خشتی جانوری و خشتی گل و گیاه است که کار هنرمندان لر بختیاری است. در این طرح بخش میانی قالی شامل مستطیلهایی است که در داخل آنها طرحهای مختلف بافته میشود و اغلب کتیبهای باریک دارند که با طرح گل بافته شدهاند. از دیگر طرحهای بافته شده توسط این قوم میتوان به ترنجی، سرو کاج، حلقهای، گل مینا، گلدانی و درختی و شرابه اشاره کرد. طرحهای مورد استفاده در قالیهای ترک قشقایی نیز عبارتند از: ترنجی، شکرلو و بندی الوان.
به دلیل نزدیکی، و حتی ادغام هنر سرزمین ایران با هنر کشورهایی همچون ترکمنستان و افغانستان و با توجه به هم ریشه بودن فرهنگ، هنر و تاریخ این سرزمینها، در ادامه این مطلب به معرفی قالیهای این دو کشور، که اتفاقا از نمونههای نفیس، زیبا و ارزشمند قالیبافی در جهان هستند، نیز میپردازیم.
قالی ترکمن
قالیبافی از هنرها و صنایع مهم قوم ترکمن است. آنها سبک خاص خود را برای قالیبافی دارند و آثاری که خلق میکنند نیز طرفداران بسیاری، چه در ایران و چه در خارج از کشور، دارد. در قالیهای ترکمنی رنگ غالب رنگ قرمز است، زنده و پرشور، همچون زندگی ایل ترکمن. از جمله معروفترین طرحهای قالی ترکمن میتوان به طرح آخال اشاره کرد، قالی به رنگ قرمز لاکی با طرحهای لوزی به رنگ مشکی و سفید.
سایر طرحهای قالی ترکمنی عبارتند از: ماری گل یا کوشک دابان که به طرح جای پای شتر نیز معروف است. قدمت این طرح به قرن پنجم هجری قمری بازمیگردد، در آن زمان قالیبافان ترکمن به منظور ارج نهادن حیوانات چنین طرحی را در قالیهای خود به کار میگرفتند. قابسه گل طرحی دیگر از قالیهای ترکمن است که الهام گرفته از پرندهای ساکن دریای خزر است. طُغرل گل نیز طرحی است که به احترام طغرل سلجوقی پس از پیروزی بر مسعود غزنوی خلق شده است. همچنین طرح قابوس (برج قابوس، بلندترین سازه آجری جهان که در شهر گنبد ساخته شده) نیز از دیگر طرحهای قالی ترکمن است.
قالی هرات
قالی افغانی یا آنطور که بیشتر شنیده میشود، قالی هرات، از دیگر نمونههای فاخر قالیبافی در جهان است، با طرحی منحصر به فرد و زیبا. نخ مورد استفاده در بافت قالی افغانی اغلب از جنس پشم است و به روش گیاهی رنگ میشود. رنگ مورد علاقه هنرمندان افغانی در بافت فرش اغلب لاکی است و از رنگهای دیگر به ندرت استفاده میشود.

اما شناختهشدهترین طرح قالی هراتی هشت ضلعی بخارا است که زنجیروار در بخش افقی و عمودی قالی به دنبال هم تکرار میشوند. بخش کتیبه در قالی هراتی نیز معمولا به صورت خشتی است که درون خشتها با طرحهای اسلیمی و گل و گیاه بافته میشود.
بخش آخر


وبلاگ هنر ایران و جهان
